ميرزا محمد على وفا زواره اى
12
تذكرهء مآثر الباقريه ( فارسي )
واسطة العقد شاعرانى كه محفل دوشنبهها و چهارشنبهها را در مدرس عالى سيد حجة الاسلام ، تشكيل دادند ، ميرزا محمّد على زوارهاى اردستانى بود كه بعدها جزو شاعران صف دوم مكتب بازگشت در تهران و اصفهان قلمداد شد . بااينكه اغلب تذكرههاى اين سده ، نام و اثر او را گزارش كردهاند و خود او نيز در پايان تذكرهاش ، شرحى نسبتا مستوفا از بخشى از حيات خود داده ، ولى از جزئيات و دقايق زندگى ادبى او ، چيز زيادى حاصل نمىگردد . حتى بايد گفت از اين سده ، تنها در تذكرههاى مميّز ، منشى ، رياض الفصحاى همدانى ، رياض الوفاق ، زبدة المعاصرين و زينة المدائح يادى از وفا پيدا نيست ، دليل آن هم اين است كه تذكرههاى يادشده ، عموما حوزهء هند و سند را در برمىگيرد و وفا را با وجود مسافرتهاى فراوان ، با آن حدود ، كارى نبوده است و الا بيش از بيست تذكرهء مفصلى كه از 1220 قمرى تا فوت وفا - 1248 ق - و حتى سالها پس از مرگ او ، تأليف شده است و بيشترش به حليه طبع آراسته گرديده ، به وفا و زندگى و آثارش اشارت دارد ؛ تذكرههايى نظير مدايح امينيه ، انجمن خاقان ، تذكرهء ثمر ، بستان العشاق ، تذكره شعراى اصفهان ، سفينة المحمود ، حديقة الشّعرا ، تذكره رشحه ، مجمع الفصحا ، نگارستان دارا ، تذكرهء اختر ، تذكرهء دلگشا ، مصطبهء خراب و مدايح معتمديه . به هر رو ، آنچه مىتوان با تأمل فراوان ، از منابع موجود راجع به او به دست آورد ، اين است كه او در 29 صفر سال 1195 قمرى « 1 » به دنيا آمد . پدرش سيّد محمّد طباطبايى زوارهاى از نسل ميرزا احمد - مشهور به ميرزا بزرگ فرزند نخست ميرزا آقا علياى طباطبايى زوارهاى بود . وى در ناحيه مركزى ايران به تجارت اشتغال داشت و ظاهرا در اين پيشه ، پيشرفت شايانى حاصل نمود و اقدام زيادى
--> ( 1 ) - البتّه محيط طباطبايى ، اين عدد را از زايچهاى كه يكى منجمان آن روزگار - آقا حسين اصفهانى - براى او ترتيب داده ، 1190 ضبط كرده است . ( ر ك : محيط طباطبايى : « وفا در حق هما » ، پيك ايران ، ش 1568 ، دوشنبه نهم آذر 1343 ) امّا مؤلّف تذكرهء آتشكده نيز تولّد وفا را پنج سال بعد و 1195 ذكر كرده كه قول دوم مرجح است . جالب اينجاست كه احمد گلچين معانى هم همين عدد را از قول وفا در تذكره مآثر الباقريّه ، در جلد دوم تاريخ تذكرههاى فارسى آورده است ، ولى چنين عددى در تذكره ديده نمىشود . به نظر مىرسد دليل ترجيح 1195 بر 1190 در خود تذكره هست . با توجّه به اينكه ، تذكره در 1245 پايان يافته و اين عدد ، چند جاى آن بهصراحت ذكر شده است ، اگر به قصيدهء پايانى آن توجّه شود و عدد پنجاه از عدد فوق كسر گردد ، همان 1195 به دست آيد : اين سال پنجه است كه شد در جهان پير * جان من فكار ، به زندان تن اسير پنجاه سال رفت و ندانم كه تا به كى * در قيد جسم باشدم اين جان غمپذير گيرم كه پنجه دگر افزايمى به عمر * آخر ببايدم شدن از اين جهان پير